‘Er is een mentaliteitsverandering nodig’
Die zin is regelmatig te horen in gesprekken over verandering. Hij klinkt vaak aan het einde, als een finale conclusie. En vervolgens verandert er niets, of de situatie wordt erger.
Hoe komt dat?
De Van Dale omschrijft 𝘮𝘦𝘯𝘵𝘢𝘭𝘪𝘵𝘦𝘪𝘵 als ‘wijze van denken en voelen’. Degene die de zin uitspreekt ziet de binnenwereld van anderen als het probleem. Die anderen zijn zelden bij het gesprek aanwezig.
‘Er is een mentaliteitsverandering nodig’ is een polariserende zin: hij maakt onderscheid tussen de gesprekspartners als de ‘wij’ wiens mentaliteit niet ter discussie staat en de afwezige derden als de ‘zij’ van wie de mentaliteit problematisch is.
Het wijzende vingertje dat naar de ‘zij’ doorklinkt is de stoorzender. De anderen zullen het oordeel feilloos aanvoelen en gaan met de hakken in het zand. Niemand laat zich vertellen dat er iets mis is met haar of zijn wijze van denken en voelen. En geen enkele maatregel die je bedenkt lost iets op, omdat het oordeel je weerhoudt om verder te kijken naar wat er werkelijk aan de hand is.
Wat dan wel?
Vervang de zin door een andere: ‘er is een 𝘨𝘦𝘥𝘳𝘢𝘨𝘴verandering nodig’. En zie die zin niet als finale conclusie, maar als het begin van een zoekproces.
In dat zoekproces liggen vragen op je te wachten. Over welk concreet gedrag hebben we het, en van wie? Hoe erg is het, en voor wie? Waar komt het gedrag vandaan? Waar zijn we zelf een onderdeel van het gedragspatroon?
Door te zoeken probeer je de situatie te begrijpen. Dat is niet hetzelfde als gedrag goedpraten of begrip ervoor hebben. Het zoekproces kan uitwijzen dat het nodig is gedrag te begrenzen, aangifte te doen of de relatie te beëindigen.
De grootste verandering zit in de manier waarop je naar de situatie kijkt. Je vervangt je oordeel over de binnenwereld van de ander door je onderzoek naar het gedrag van de ander – en dat van jou. Je voert zelf het gesprek vanuit een andere mentaliteit.
Want je kunt uiteindelijk alleen je eigen mentaliteit veranderen.
Annemarie Mars, juni 2026