Is het ontkenning of weerstand?


Zoals de dokter eerst een diagnose stelt alvorens een behandeling voor te schrijven, zo dienen veranderaars zich eerst te bezinnen op hoe de ander ‘erin zit’ rondom de verandering, alvorens ze kunnen kiezen wat ze moeten gaan doen. Om die diagnose te kunnen stellen gebruik ik het model met meerdere reacties op verandering: ontkenning, weerstand, zelfonderzoek en verbinding*.

In het zelf toepassen van dit model en in de vele gesprekken die ik met veranderaars over dit model heb gevoerd, blijkt dat het lastig kan zijn om te bepalen of iemand in ontkenning of in weerstand zit. Met als gevolg dat je de ander mogelijk verkeerd benadert. In dit @rtikel voer ik dus een diepere verkenning uit van deze twee mogelijke reacties op verandering.

Passieve ontkenning en actieve weerstand

Ontkenning en weerstand zijn het makkelijkst te herkennen in hun basale verschijningsvorm. Iemand die zich onaangedaan toont ten opzichte van de verandering, zit in ontkenning. Hij is druk met andere dingen, maar niet met de verandering. De benaderwijze ligt dan in het blootstellen van de ander aan de urgentie van de verandering.

En iemand die er blijk van geeft dat de verandering bij hem emoties en tegenstrijdige belangen losmaakt, zit in weerstand. Omdat deze emoties en belangen vaak niet als vanzelf expliciet worden gemaakt, is een drietrapsraket nodig waarin de veranderaar (1) erkent dat ze er mogen zijn, (2) onderzoekt wat er echt aan de hand is en (3) pas op basis van die diepere diagnose de balans opmaakt wat de volgende stap zou kunnen zijn.

Passieve weerstand

De diagnose wordt lastiger als de ander, om welke reden dan ook, ervoor kiest om zijn weerstand niet (meer) met de veranderaar te delen. Die ogenschijnlijke inactiviteit kan de veranderaar op het verkeerde been zetten en hem doen denken dat de ander in ontkenning zit. Als hij de ander vervolgens benadert door de urgentie onder de aandacht te brengen, neemt diegene alleen maar meer afstand.

De veranderaar zou dus niet zozeer moeten varen op de mate van activiteit van de ander, maar de mate waarin de ander er blijk van geeft dat de verandering bij hem is binnengekomen. Bij iemand in ontkenning is daar geen sprake van en is er dus geen spanning rondom de verandering voelbaar, maar iemand in passieve weerstand knettert van de spanning. Dat is waar te nemen door de manier waarop de ander, als het om de verandering gaat, (weg)kijkt, door zijn lichaamshouding, zijn gelaat, gezichtsuitdrukking en de fysieke afstand die hij ten opzichte van de veranderaar inneemt.

Passieve weerstand is lastig door te werken omdat er klaarblijkelijk niet alleen emoties en belangen spelen rondom deze verandering maar ook rondom de relatie met de veranderaar en mogelijk rondom eerdere veranderingen (oud zeer). Al deze vormen van weerstand dienen tegemoet getreden te worden met de genoemde drietrapsraket: erkennen, onderzoeken en handelen. Omdat er waarschijnlijk ook een relationeel probleem speelt moet de veranderaar, nog meer dan anders, in zijn onderzoek ook meenemen wat zijn eigen aandeel is geweest in het ontstaan ervan.

Actieve ontkenning

De tweede lastige categorie van reacties om te diagnosticeren is de reactie waarin de ander wel actief is in de zin dat hij tekst laat horen over de verandering, maar waarin die tekst, bewust of onbewust, wordt ingezet om de verandering buiten hemzelf te houden. Hij gaat bijvoorbeeld in discussie of de verandering wel een goed idee is, of legt uit waarom deze verandering niet op zijn werk van toepassing is. Hij kan zelfs boos of geïrriteerd worden als de veranderaar dat betoog in zijn ogen maar niet wil begrijpen. Ook hier kan de veranderaar, op het verkeerde been gezet door de mate van activiteit van de ander, deze reactie aanzien voor weerstand, en de bijbehorende benaderingswijze kiezen. Dat zal de ontkenning van de ander, want dat is wat er aan de hand is, alleen maar versterken.

Omdat het best even kan duren voordat een verandering daadwerkelijk wordt doorgevoerd, kunnen mensen lang volharden in deze ‘actieve ontkenning’. Er wordt wel over de verandering gepraat, maar het blijft bij ‘veranderen’ in plaats van ‘verikken’. Dat is vooral een teken dat het verhaal zoals dat aan de ander onder de aandacht gebracht wordt, niet solide genoeg is.

Als de verandering vervolgens wordt doorgevoerd, komt hij onontkoombaar wél bij de ander binnen. Het is niet ondenkbaar dat de ander er vervolgens achter komt dat de verandering in de praktijk wel meevalt of zo gek nog niet is, maar het is gezien de voorgeschiedenis waarschijnlijker dat hij in (actieve of passieve) weerstand terecht komt. Het onderliggende probleem van het onvoldragen veranderverhaal is immers nog niet opgelost. De ander gaat dus niet van ontkenning naar weerstand, maar de weerstand komt bovenop de ontkenning. De genoemde drietrapsraket biedt dan geen soelaas. Het zal voor de ander misplaatst voelen als zijn emoties en belangen worden erkend van een verhaal waarvan hij legitimiteit niet onderschrijft. Het onderzoek naar wat er echt aan de hand is zal vooral opleveren wat de veranderaar al wist: namelijk dat zijn verhaal niet gedragen wordt. Mocht de veranderaar als handelwijze kiezen om toch te volharden in het doorzetten van de verandering, dan resteert ofwel hardnekkige passieve weerstand, of de ander kiest ‘eieren voor zijn geld’. In beide gevallen is verbinding ver weg en kan er van een geslaagde verandering dus (nog) geen sprake zijn.

Tenslotte

Dit diepere onderscheid heeft mij geleerd dat ontkenning in veranderingen een zo mogelijk nog grotere uitdaging is dan weerstand. En het herbevestigt het belang van een krachtig verhaal waarin voor de ander duidelijk wordt waarom de verandering nodig is. Als de ander een inbreng kan krijgen in de invulling van dat verhaal, snijdt het mes aan twee kanten: er treedt ten eerste minder (passieve) weerstand op omdat de ander zich niet gereduceerd voelt tot slechts een ‘object van verandering’. En de kans op (actieve) ontkenning is kleiner: de verandering hoeft niet meer bij de ander ‘binnen te komen’, want daar zat hij al.

Annemarie Mars, januari 2014

*In het @rtikel van juni 2011 (‘Hoe vang je reacties op verandering op?’), en in hoofdstuk 1 van ‘Hoe krijg je ze mee?‘ worden de vier reacties verder uiteengezet.

Abonneer je hier op mijn blog

Tien keer per jaar zoek ik naar antwoorden op een prangende vraag over verandering.

(En vanaf november 2018 zijn de blogs ook in het Engels te lezen)

Klik hier om te abonneren