Een risico van veranderingen is dat ze verwateren. Na een voortvarende start valt de organisatie sluipend terug in het oude patroon; precies wat je wilde voorkomen.
Vandaar dat we in het vak verandermanagement zo hechten aan borging. De van Dale omschrijft dat als ‘beschermen tegen verwateren’. Maar als je dieper kijkt, gebruiken we dat woord in vier betekenissen, en elke betekenis wijst naar iets anders om te doen.
Borging door verankeren
Soms bedoelen we met het woord borging dat we de inrichting van de organisatie willen herijken aan de verandering. We noemen dat ook wel verankeren. Want als de inrichting van de organisatie niet mee verandert, houdt hij het oude gedrag in stand. In mijn vroegere werkkring hadden we daar een formule voor:
‘nieuwe systemen + oude organisatie = dure oude organisatie’
Zowel de harde kant van de organisatie (structuur, besturing, systemen) als de zachte kant (leiderschap, vaardigheden, cultuur) moeten meebewegen om het nieuwe gedrag duurzaam te ondersteunen.
Borging door commitment
De beste bescherming tegen verwatering zit niet in de inrichting van de organisatie, maar in het commitment van de mensen die de verandering tot leven wekken. Als zij begrijpen waarom de verandering nodig is en als ze het nieuwe gedrag kunnen tonen dan doen we het, en ze blijven het doen.
Het is een valkuil om borging in deze betekenis te zien als de laatste fase van een verandering. Alsof verandering ook nog iets anders is dan borging. Als je de verandering eerst helemaal uitdenkt en dan pas aan commitment gaat werken, zijn de beste mogelijkheden om mensen te betrekken en te bereiken gepasseerd.
Borging door nazorg
Juist als je denkt dat het klaar is, is een verandering het meest kwetsbaar. Mensen voelen zich nog onwennig. Er zijn kinderziektes en er duiken onbedoelde neveneffecten op. Die stellen het bereikte commitment op de proef en dan verwatert de verandering alsnog.
Borging heeft ook dus de betekenis van ‘de vinger aan de pols houden’, totdat de organisatie op eigen kracht verder kan. In die betekenis kunnen we borging wel zien als de laatste fase van een verandering.
Maar om de vinger aan de pols te houden moet de hartslag al wel op orde zijn gebracht. Anders is het nog te vroeg om al van een nazorg-fase te spreken.
Borging door regels en handhaving
Als je ziet dat een verandering verwatert, kan een tegenreactie zijn om regels en sancties op te leggen die het gewenste gedrag alsnog afdwingen. Maar als de verwatering het gevolg is van een gebrek aan commitment, maak je het zo alleen maar erger. Regels kunnen commitment niet compenseren. Ik citeer graag Jaap Peters: “waar regels zijn, is geen aandacht en waar aandacht is, zijn regels niet nodig”*.
Toch zijn er situaties waarin regels wel kunnen passen: als het nieuwe gedrag indruist tegen hun belangen. Die situaties zijn vatbaar voor weerstand, die ook de rest van de verandering kan ondermijnen. Je moet dus wel een ijzersterke urgentie voelen om dit toch van mensen te vragen.
Annemarie Mars, maart 2014, bewerkt april 2026
*Peters, Jaap en Judith Pouw, Intensieve menshouderij, hoe kwaliteit oplost in rationaliteit, Scriptum, 2008