Kan een adviseur tegelijkertijd expert en procesbegeleider zijn?


Interne en externe adviseurs kunnen meerdere rollen vervullen in de organisaties waarin of waarvoor ze werken. Twee veelvoorkomende rollen zijn die van de expertadviseur en die van de procesbegeleider (ook wel aangeduid als coach of facilitator)*. Als je aan adviseurs vraagt in welke van deze twee rollen ze zich bewegen is het antwoord nogal eens: ik doe allebei. Dat doet de vraag opwerpen of die rollen tegelijk in één persoon verenigd kunnen worden.

Antwoord geven of vragen stellen

Adviseurs in beide rollen hebben met elkaar gemeen dat ze werken met vragen die hun opdrachtgever** aan ze stelt***, maar het verschil is kortgezegd dat de expert de vraag beantwoordt en dat de procesbegeleider de cliëntorganisatie helpt om zelf tot een antwoord op die vraag te komen. De expert is goed in het geven van treffende antwoorden op basis van een door feiten onderbouwde argumentatie, de procesbegeleider is goed in het stellen van prikkelende vragen die de reflectie van de ander in gang zetten. Logisch dus dat zowel opdrachtgevers als adviseurs op zoek zijn naar the best of both worlds, maar de vraag doet zich voor of dat in elke situatie te bereiken is.

The best of both worlds

Bij sommige vragen is meteen zonneklaar welke rol de adviseur dient in te nemen. Bij de vraag “hoe laat vertrekt de trein naar Zwolle?” heeft de procesbegeleider weinig te zoeken (“Waarom is die vraag belangrijk voor je?”). Maar in de vraag “waarom moet míj dit nu weer overkomen?” moet juist de expertadviseur zich niet willen mengen (“De verklaring voor je situatie is gelegen in een drietal factoren…”). Bij alle overige vragen wijst het zich echter minder eenduidig; die zijn veelal gebaat bij een passende mix van zowel de analyse en expertise van de adviseur, als de kennis, ervaring en reflectie die binnen de cliëntorganisatie aanwezig is.

The worst of both worlds

In de praktijk zijn er echter ook meerdere situaties aan te wijzen waar beide rollen juist met elkaar botsen. De reflectie waar procesbegeleiding op drijft, kan behoorlijk worden belemmerd door een adviseur die teveel zijn advies inbrengt over wat hij denkt dat goed is voor de cliënt. Hoe ‘gelijk’ deze adviseur ook mag denken te hebben, door zijn expertise overmatig in te brengen geeft hij het signaal af dat hij het antwoord van de ander overneemt.

Aan de andere kant kan een expertmatig advies behoorlijk worden gedwarsboomd door een adviseur die teveel meebeweegt met betrokkenen die zijn antwoord bewust of onbewust proberen te sturen vanuit hun belang. Door het signaal af te geven dat anderen kunnen mee beschikken over het door de adviseur te geven antwoord, zal het antwoord steeds verder afdrijven van de oorspronkelijk gestelde vraag.

In beide situaties wordt niet alleen de effectiviteit van de adviseur aangetast, de prijs is ook dat er relatie en reputatieschade optreedt omdat de cliëntorganisatie in verwarring raakt over wat deze wispelturige adviseur nu eigenlijk met hen en met de gestelde vraag aan het doen is.

Ieder zijn vak

We moeten ook niet vergeten dat elke rol een vakgebied op zich vertegenwoordigt, dat focus en onderhoud vraagt om erin te kunnen excelleren. Elke adviseur zou zich moeten afvragen welke positie hij inneemt op het continuüm tussen expertmatige advisering enerzijds en procesbegeleiding anderzijds, om cliëntvragen die buiten dat continuüm liggen door te kunnen verwijzen.

Slotsom

Mijn eigen leerproces in het bewegen tussen en binnen deze twee rollen heeft me tot het inzicht gebracht dat de adviseur in elke opdracht in essentie óf het één is óf het ander. Het is de opdrachtgever die bepaalt welke primaire rol hij als het meest passend ziet voor zijn vraag en het is de adviseur die aangeeft of hij degene is die daarvoor het best passende profiel heeft. Vanuit die primaire rol kan samen gekeken worden of een expertadvies aan eigenaarschap kan winnen door het aanboren van reflectie bij de ander of dat een begeleid proces aan kwaliteit kan winnen door het inbrengen van de analyse en expertise van de adviseur.

De adviseur zit in elke opdracht dus óf aan de linkerkant van het continuüm, óf aan de rechterkant, maar nooit precies in het midden. Het streven is niet zozeer the best of both worlds, maar the best of one world with benefits from the other. Dat klinkt minder lekker, maar het voorkomt veel verwarring.

Mei 2012

*Uiteraard zijn er binnen die twee adviserende rollen nog ontelbare variaties aan te wijzen, die ik in dit @rtikel geen recht doe. Voor degenen die bekend zijn met mijn model van de vijf veranderstrategieën: de expertadviseur beweegt zich in de ‘weten’ –veranderstrategie en de procesbegeleider/coach/facilitator in de ‘leren en ontdekken’-veranderstrategie. Adviseurs die zich in de adviserende rollen van de andere veranderstrategieën bewegen, alsmede projectleiders die (ook) de coördinerende rol vervullen, en adviseurs die vooral als ‘handjes’ fungeren, blijven in dit @rtikel buiten beschouwing.

**Ik hanteer in dit @rtikel de term opdrachtgever als degene die de vraag aan de adviseur stelt en hem in de organisatie legitimeert, en de cliëntorganisatie als de verzameling betrokkenen (met inbegrip van de opdrachtgever) waarop de advisering/begeleiding gericht is. ‘De cliëntorganisatie’ kan een individu, een team, een afdeling, een organisatie of een keten of netwerk van organisaties zijn.

***Adviseurs die werken in situaties waarin geen (heldere) adviesvraag is gesteld, verwijs ik naar het @rtikel van september 2011 (‘wanneer is ongevraagd adviseren geoorloofd?’)

Abonneer je hier op mijn @rtikelenreeks

Tien keer per jaar zoek ik naar antwoorden op een prangende vraag over verandering.

Mijn @rtikelenreeks in je mailbox ontvangen? Meld je hieronder aan door op de button te klikken

(En vanaf november 2018 zijn de @rtikelen ook in het Engels te lezen)

Klik hier om te abonneren