Wat zijn verschijningsvormen van ontkenning?


In een eerder @rtikel* heb ik ontkenning voor veranderaars een zo mogelijk nog grotere uitdaging genoemd dan weerstand. Daarmee was mijn fascinatie voor dit verschijnsel nog niet ten einde. Voor het @rtikel van deze maand ben ik, op basis van mijn eigen waarnemingen in talloze organisatieveranderingen, op zoek gegaan naar verschijningsvormen die ontkenning kan aannemen bij mensen op wie deze veranderingen gericht zijn. Zonder te pretenderen volledig te zijn, heb ik er zeven gevonden.

Ze weten het niet

Een verandering kan nog niet bij mensen binnen zijn gekomen omdat ze er simpelweg nog niet aan zijn blootgesteld**. Er is naar hen nog niet over gecommuniceerd, ze hebben de startbijeenkomst gemist, de mail nog niet gelezen of waren met hun gedachten elders toen de veranderaar erover begon.

Het raakt ze niet

Waarom zouden mensen openstaan voor een verandering als er in hun belevingswereld geen aanleiding is om de huidige situatie te verlaten? Als ze plezier hebben in hun werk, als klanten, collega’s en bazen tevreden zijn en als er nooit signalen zijn geweest van fricties of schuivende panelen? Dan is de huidige situatie voor hen goed zoals hij is en is de verandering alleen een aanleiding om de schouders op te halen (‘ik zie het probleem niet’)***.

Als gevolg van eerdere veranderervaringen kunnen mensen hebben ondervonden dat het aankondigen van een verandering geenszins betekent dat hij ook zal worden doorgezet. Ook dat kan een reden zijn de verandering weg te wuiven (‘dat zal zo’n vaart niet lopen’).

Het is nog ver weg

Een verandering kan al wel bekend zijn en zelfs een snaar raken, maar toch nog niet binnenkomen. Bijvoorbeeld omdat het nog even zal duren voordat het zover is, omdat onduidelijk blijft waar het heen gaat, of omdat er langere tijd geen progressie wordt gemaakt. Ontkenning heeft dan de vorm van afwachten: (‘ik zal wel zien wat er gebeurt’).

Het gaat niet over hen

Mensen kunnen erkennen dat een verandering wenselijk is, maar bestrijden dat zíj degene zijn die zouden moeten veranderen om hem te realiseren (‘je moet niet bij mij zijn’).

Het is toch niet te veranderen

Ontkenning kan ook de vorm hebben van berusten als mensen zich neerleggen bij een situatie die ze belemmert, maar waarvan ze niet beseffen dat het ook anders kan of dat ze de situatie zelf kunnen beïnvloeden (‘het is nu eenmaal zoals het is’).

Het is te ingrijpend om al door te dringen

Een volgende categorie is de ontkenning die optreedt als iemand voor hem zeer ingrijpend nieuws krijgt dat te groot is om in één keer door te dringen. Ontkenning is dan een onderdeel van het proces om de verandering emotioneel te verwerken.

Ze ‘willen’ het niet weten

Mensen kunnen zich in een problematische situatie bevinden waar ze toch geen actie op ondernemen omdat ze het niet aankunnen om haar onder ogen te zien, laat staan om haar te veranderen. Dat kunnen we verdringen noemen als de situatie voor henzelf pijnlijk of onaangenaam is, en wegkijken als hij derden schade berokkent.

Ten slotte

Door deze opsomming wordt duidelijk hoe breed en gevarieerd deze reactie op verandering (in elk geval in mijn model) is. De ene ontkenning is de andere niet. Veranderaars kunnen de benaderingswijze van ontkenning dus pas goed bepalen als ze deze diepere laag ook in ogenschouw nemen. Toch is er wel iets overkoepelends over te zeggen. Al deze verschijningsvormen hebben met elkaar gemeen dat mensen (in een verandering ‘van A naar B’) zich mentaal in A bevinden en B buiten blijft. Het mensen stimuleren om de situatie in A onder ogen te zien, zal bij veel verschijningsvormen van ontkenning deel uitmaken van het antwoord op de vraag wat wijsheid is.

De opsomming hierboven lokt maar al te makkelijk een negatief oordeel uit over mensen in ontkenning die de stap naar verandering maar niet zetten. Dit oordeel is niet alleen niet behulpzaam om hun ontkenning tegemoet te treden, het is ook een verkeerde manier van kijken. Dat heeft alles te maken met het woordje ‘het’ dat in elk van de kopjes hierboven staat, en dat verwijst naar de verandering zoals de veranderaar die ziet. Ontkenning zegt dus net zoveel over degene die erin zit als over de veranderaar die hem eruit wil krijgen. Het is ook een benaderingswijze van ontkenning als de veranderaar ervoor kiest om het streven de ander te stimuleren ‘van A naar ‘B’ te gaan, los te laten.

Door ontkenning te veroordelen zouden we de waarde ervan voor degene die erin zit zomaar over het hoofd kunnen zien****. Veranderen kost (veel) energie. Ontkenning heeft als waarde dat het de gevoelde veranderdruk kan doseren. Het is bijzonder dat dit mechanisme blijkbaar ook onbewust aan het werk is, alsof in ieder van ons een portier aan de deur zit die bewaakt wat er wel en niet mag binnenkomen. De veranderaar die deze deur wil passeren, moet goed beslagen ten ijs komen.

Annemarie Mars, oktober 2014

*Het betreft het @rtikel van januari 2014: ‘Is het ontkenning of weerstand?’ Ontkenning maakt naast weerstand, zelfonderzoek en verbinding, deel uit van mijn model ‘reacties op verandering’. In het @rtikel van juni 2011 (‘Hoe vang je reacties op verandering op?’) worden de vier reacties op hoofdlijn beschreven.

**Je kunt natuurlijk betwisten of het passend is om deze ‘onwetendheid’ te scharen onder het actief aandoende woord ‘ontkenning’. Ook bij onwetendheid is de verandering bij de ander, in elk geval vanuit de veranderaar gezien, nog niet binnengekomen, vandaar dat ik hem toch tot deze reactie op verandering reken.

***Dit wordt ook wel aangeduid als de comfort-zone. In het verwante Four rooms of changemodel wordt deze vorm van ontkenning niet tot de room of denial gerekend, maar heeft hij een aparte kamer: de room of contentment. Er is trouwens ook een room of renewal (zelfonderzoek), een room of confusion en in sommige weergaven ook een dungeon of despair en een paralysis pit (in mijn model allen behorend tot weerstand).

****Op 27 februari 2010 stond in dit kader een interessant artikel in het NRC: ‘Moed uit negeren’: Hier komt psychiater Tineke Vos aan het woord, die is gepromoveerd op ontkenning bij longkankerpatienten. Ze ontdekte dat patiënten die feiten of gevoelens over hun ziekte in een bepaalde mate ontkennen, zich beter voelen [waarbij haar definitie van ontkenning -‘de bewuste of onbewuste afwijzing van een deel of de gehele gebeurtenis om angst, vrees of andere onaangename gevoelens te verlichten’- me verwant overkomt met de twee laatstgenoemde verschijningsvormen uit dit @rtikel]. 

Abonneer je hier op mijn blog

Tien keer per jaar zoek ik naar antwoorden op een prangende vraag over verandering.

(En vanaf november 2018 zijn de blogs ook in het Engels te lezen)

Klik hier om te abonneren